خبرخون

امروز : چهارشنبه ۱۷ آذر ۱۳۹۵

آخرین بروز رسانی : لحظاتی پیش

خبرهای امروز : 16572

خبر خون، یک ربات جستجوگر اخبار است. خبرخون یک خبرگزاری نیست. از آنجا که نظارت انسانی برروی اخبار منتشر شده توسط خبرگزاری ها از طرف تیم خبر خون صورت نمی گیرد، در صورتیکه خبری باعث نقض حقوق شما شده است، لطفا با ما تماس بگیرید.

نوشتار حاضر به بررسی چگونگی واکنش های علما درباره دستگیری امام خمینی(ره) اختصاص دارد و نحوه برخورد علما و نیروهای مذهبی داخل و خارج از کشور را در جریان حوادث 15 خرداد 1342 مورد بررسی قرار داده است.

به گزارش افکارنیوز،

 قیام 15 خرداد سال 1342 یکی از نقاط عطف تاریخ ایران معاصر است؛ به طوری که می توان گفت نخستین جرقه های انقلاب اسلامی در این قیام زده شد. اما این قیام حادثه ای نبود که یک شبه اتفاق بیفتد، بلکه از سال ها قبل زمینه های آن فراهم شده بود؛ کودتای 28 مرداد 1332، آغاز دوران سرکوب و خفقان، برقراری روابط مجدد با انگلیس، واگذاری نفت ایران به شرکت های نفتی اروپایی و آمریکایی، سلطه ی سیاسی آمریکا در ایران، غائله ی انجمن های ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید، تهاجم به مدرسه فیضیه و سرانجام سخنرانی تاریخی امام خمینی(ره) در عصر عاشورای 1342 بسترهای لازم را برای شکل گیری این قیام فراهم کردند.

 

کدام مراجع برای آزادی امام راهی تهران شدند؟

 

 

قتل عام و سرکوب شدید قیام 15 خرداد به همراه بازداشت امام خمینی(ره) و دیگر علما توسط رِژیم شاه، که خود نشان از رویارویی آشکار حکومت با نیروهای مذهبی به ویژه بعد از کشتار مدرسه فیضیه داشت، واکنش های زیادی را در داخل و خارج از ایران نسبت به این وقایع برانگیخت؛ روحانیون و حوزه های علمیه داخل و خارج از کشور در صدر این واکنش ها، به طرق مختلف، اعتراض خود را به اقدامات رژیم نشان دادند و خواستار آزادی امام خمینی و دیگر علما شدند. نوشتار حاضر به بررسی چگونگی این واکنش ها اختصاص دارد و نحوه ی برخورد علما و نیروهای مذهبی داخل و خارج از کشور را در جریان حوادث 15 خرداد 1342 مورد بررسی قرار داده است.

 

قیام 15 خرداد

 

سخنرانی آتشین امام خمینی(ره) در عصر عاشورای 1342 در راستای محکومیت رژیم شاه و کشتار مدرسه فیضیه، باعث دستگیری و انتقال امام خمینی(ره) به تهران شد. هم زمان با دستگیری امام خمینی(ره)، آیت الله قمی در مشهد و آیت الله محلاتی نیز در شیراز دستگیر شدند و ساواک در مدت کوتاهی 53 نفر دیگر از علمای تهران و شهرستان ها را نیز دستگیر و زندانی کرد.[1]

 

با انعکاس خبر دستگیری امام و دیگر علما، در 15 خرداد، موج عظیم اعتراض عمومی از قم شروع شد و به سرعت به شهرهای دیگر سرایت کرد؛ تظاهرات اعتراض آمیز در شهرهای تهران، ورامین، قزوین، کاشان، مشهد، تبریز، شیراز، اصفهان و چند شهر دیگر به راه افتاد. اما نبود برنامه برای تظاهرات و خودجوش بودن حرکت اعتراض آمیز مردم، باعث شد دولت امکان سرکوب شدید تظاهرکنندگان را بیابد. لذا شاه دستور تیراندازی به مردم را صادر کرد و بدین ترتیب، قتل عام فجیعی در 15 خرداد اتفاق افتاد؛ قتل عامی که شاه اعلام کرد ابداً از بابت دستور آن متأسف نیست.[2] اما این اقدامات رژیم شاه بی پاسخ نماند و با واکنش شدید علما و روحانیون داخل و خارج از کشور مواجه شد.

 

واکنش علما در داخل کشور

 

واکنش علما و روحانیون داخل کشور به دستگیری امام خمینی(ره) و دیگر علما به چند صورت بود؛ واکنش اول به شکل ارسال تلگراف، صدور اعلامیه و فرستادن نامه صورت گرفت. تلگراف های زیادی از طرف علما از شهرستان های مختلف به تهران ارسال شد که برخی خطاب به مجامع حکومتی بوده است و ضمن انتقاد از حکومت، خواستار آزادی امام و سایر دستگیرشدگان شده بود (مانند تلگراف انتقادآمیز آیت الله شاهرودی و آیت الله میلانی به شاه) و برخی دیگر به زندان قصر و نزد امام ارسال و برای ایشان آرزوی سلامتی شده بود (مانند تلگراف 61 روحانی قزوین و همچنین تلگراف 13 نفر از علمای خرم آباد، قم و شهر ری به امام)؛[3] البته ناگفته نماند که همزمان با تلگراف ها، اعلامیه هایی نیز از سوی علما و در انتقاد از دولت صادر شد که به عنوان نمونه، می توان به اعلامیه ی آیت الله گلپایگانی اشاره کرد که دولت را به باد انتقاد گرفته و خواستار آزادی هرچه سریع تر امام و سایر دستگیرشدگان شده بود.

 

آیت الله میلانی نیز بعد از ورود به تهران با انتشار اعلامیه هایی با عناوین «ملت مسلمان ایران » و «ملت مسلمان و ستم دیده ی ایران» با لحن بسیار تندی اقدام جائرانه حکومت از قبیل کشتار، شکنجه، ضرب و شتم و... را مورد انتقاد قرار داد و ضمن حمایت از امام خمینی(ره) و دیگر علمای بزرگ، خواستار خاتمه و توقیف و شکنجه ی رجال و افراد صالح شد. ایشان همچنین به ملت توصیه کرد که به خانواده هایی که سرپرستشان در جریان حوادث اخیر کشته شده یا زندانی می باشند توجه نمایند.[4]

 

علاوه بر این، برخی از علما طی مکاتبات و نامه هایی که به علمای نجف اشرف فرستادند، وقایع اتفاق افتاده را به اطلاع آن ها رساندند. به عنوان نمونه، آیت الله میلانی در نامه ای به نجف وقایع اتفاق افتاده در پانزده خرداد را به آگاهی علما و مراجع نجف، از جمله آیت الله خویی، رساند.[5]

 

واکنش دیگر علما و روحانیون به صورت خودداری از اقامه نماز جماعت جلوه گر شد؛ به عنوان مثال، در واکنش به حوادث 15 خرداد، ائمه جماعات مسجد گوهرشاد در مشهد از اقامه نماز جماعت خودداری کردند و حتی علمای مدافع دربار هم به حمایت از علمای دستگیر شده پرداختند.[6]

 

اقدام به مهاجرت، یکی دیگر و در واقع مهم ترین واکنش علما و روحانیون نسبت به جنایات رژیم در جریان حوادث 15 خرداد بود؛ البته در تاریخ ایران این اولین باری نبود که مهاجرت با انگیزه دینی و سیاسی اتفاق می افتاد، بلکه پیش از این نیز در جریان مشروطه، علما و مراجع با مهاجرت صغرا و کبرا به مقابله با نظام سیاسی حاکم پرداخته بودند، با این تفاوت که این بار مهاجرت نه از تهران به شهرستان بلکه برعکس از شهرستان به تهران صورت می گرفت.

 

بدین ترتیب، علما و روحانیون از شهرستان های مختلف دست به مهاجرت زده و هنوز 35 روز از قیام 15 خرداد و دستگیری امام نگذشته بود که گروهی از آن ها وارد تهران شدند. به دنبال این اقدام علما، شاه تصمیم گرفت جلو مهاجرت را بگیرد و مانع ورود دیگر روحانیون به تهران شود. بر همین اساس، دولت به هواپیمای حامل آیت الله میلانی، که عازم تهران بود، دستور بازگشت داد و بعضی از علما را مجبور به بازگشت به شهرهای خودشان کرد. اما دیری نگذشت که در این سیاست تجدیدنظر شد و مهاجرت علما ادامه یافت (شاید بتوان گفت ترس از عواقب گسترش اعتراض در سراسر ایران از یک سو و تلاش برای بی اهمیت نشان دادن مهاجرت علما از سوی دیگر یکی از دلایل اصلی این تجدیدنظر بوده است) به هر حال علما و روحانیون از شهرهای مختلف در واکنش به دستگیری امام و دیگر اقدامات رژیم در سرکوب قیام 15 خرداد راهی تهران شدند.

 

بنا به گزارش اسناد ساواک، اسامی این مهاجرین به شرح زیر است:[7]

 

بدین ترتیب، با حضور مهاجران در تهران، آن ها دست به تشکیل جلسات متعددی زدند و آمادگی خود را برای مقابله با اقدامات رژیم اعلام کردند. جو عمومی نیز به نفع علما بود و مردم از آنها حمایت می کردند. در نتیجه، شاه به ناچار عقب نشینی کرد و با اعلام عدم آسیب رسانی به امام خمینی(ره)، اجازه داد که نماینده علما شخصاً با امام ملاقات کند. بدین ترتیب، جو عمومی با آزادی موقت امام و یارانش آرام گردید و مهاجرت 14روزه ی علما با موفقیت پایان پذیرفت.[8]

 

واکنش علمای خارج از کشور

 

گفتنی است که واکنش علما به حوادث 15 خرداد 1342 به داخل ایران محدود نشد؛ بلکه علما، مراجع و حوزه های علمیه در دیگر کشورهای اسلامی نیز واکنش های قابل توجهی از خود نشان دادند که در ادامه به آن می پردازیم.

 

حمله ایادی حکومت پهلوی به مدرسه فیضیه در قم و به دنبال آن حوادث نیمه خرداد، موجب شد تا حوزه نجف، که پیوند استواری با حوزه های علمیه ایران داشت و بسیاری از مراجع و طلاب آن در اصل ایرانی بودند، با صدور اعلامیه و ارسال تلگراف در حمایت از روحانیون و تقبیح رفتار حکومت ایران از خود واکنش نشان دهند. در مدارس مذهبی نجف نیز وعاظ به سخنرانی علیه دولت ایران پرداختند و اجتماعات متعددی در این شهر و دیگر شهرهای عراق از جمله کربلا و کاظمین توسط علما و ایرانیان مقیم برپا شد. اعلامیه های متعددی توسط مراجع منتشر شد و علما با دیگر کشورهای اسلامی تماس گرفتند تا حرکتی عمومی در حمایت از قیام و خیزش مردم ایران و بر ضد رژیم شاه انجام دهند.[9]

 

گزارش اطلاعات خارجی ساواک در این خصوص می نویسد: «... مراجع روحانی اماکن متبرکه... مصمم هستند به وسائل مقتضی از طریق انتشار اعلامیه و بیانیه و همچنین سخنرانی از منابر و تکایا احساسات مردم شیعه را علیه مقامات عالیه دولت شاهنشاهی برانگیزند.»[10]

 

در صدر واکنش های علمای خارج از ایران، مواضع آیت الله حکیم، آیت الله سید عبدالله شیرازی و آیت الله خویی قرار داشت؛ آیت الله حکیم که از سال 1341 در همه حوادث و منازعات میان رژیم شاه و روحانیت، از مواضع علمای ایران حمایت کرده بود، در جریان سرکوب قیام 15 خرداد نیز طی تلگرافی به آیت الله آشتیانی، ضمن محکومیت اقدامات رژیم شاه، اعلام داشت: «خبر حوادث خونین ایران را که همواره موجب شدت یافتن زخم های حوادث گذشته بسیار نزدیک می باشد، دریافت داشتم. یقین دارم اصرار مسئولین امور در پیروی از سیاست کوبیدن و ارعاب مردم در فاصله های پی در پی، کاشف از عجز آن ها در اداره ی امور مملکت است. باید از این گونه سیاست بازی بهراسند که به طور قطع، آن ها را به پرتگاه سقوط مبتلا خواهد ساخت و اندیشه بد، دامنگیر صاحبش خواهد شد. نفرت و انزجار شدید ما را به مسئولین امور از این نحو رفتار ناهنجار به عموم مؤمنین، به خصوص طبقه روحانیون ابلاغ نمایید...»[11]

 

آیت الله سید عبدالله شیرازی از دیگر مراجع نجف نیز 7 روز بعد از حوادث نیمه خرداد در ایران، ضمن محکوم کردن اقدامات رژیم، خطاب به تمام مسلمانان خواستار قیام آن ها برای کمک به برادران ایرانی شد. آیت الله خویی نیز در تلگرافی به آیت الله میلانی، از اقدامات ایشان در حمایت از علمای دستگیرشده در جریان حوادث نیمه خرداد تشکر کرد. ایشان همچنین، در اطلاعیه ای، دولت ایران را از مصادیق دولت های ظالم معرفی و اعلام کرد: «... نظر به اینکه دولت فعلی ایران برای پیشرفت مقاصد شوم خود (که مخالف مقررات دین اسلام است) از هرگونه تعدی و ظلم... مضایقه ندارد، بر هر فردی از افراد مسلمانان... واجب است از همکاری با این دولت خائن خودداری نمایند...»[12]

 

اقدامات علما و روحانیون عراق و به ویژه مراجع نجف در حمایت از امام خمینی(ره) و قیام مردم ایران به اندازه ای شدید و گسترده بود که دولت عراق علی رغم اختلافاتی که با رژیم شاه داشت، به مقابله با آن ها پرداخت و تا آنجا پیش رفت که به 120 نفر از روحانیون، که متهم به تحریک شیعیان عراق بودند، ابلاغ کرد که خاک این کشور را ترک کنند. البته ناگفته نماند که در کنار علمای عراق، علمای شیعه لبنان هم در اعلامیه هایی اعمال رژیم شاه در حمله به مردم و روحانیون را محکوم کردند.[13]

 

حمایت از علما و روحانیون ایران و ابراز انزجار از قتل عام مردم در جریان سرکوب قیام 15 خرداد به علما و روحانیت شیعه محدود نشد، بلکه واکنش برخی از علمای اهل سنت را نیز به دنبال داشت؛ به طوری که شیخ محمود شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر مصر، طی اعلامیه ای در تاریخ بیست خرداد 1342، از عموم مسلمانان خواست که از علمای مجاهد ایران حمایت کنند. او در این اعلامیه از دستگیری علما به عنوان داغ ننگی بر پیشانی بشریت نام برد و گفت: «... به شما مسلمانان هشدار می دهم، به مسلمانان همه کشورها و به ملت مسلمان ایران که این تجاوز و دست اندازی بی شرمانه را به سادگی، نگاه نکنید و با تمام نیرو برای نجات علمای ایران از چنگال دژخیمان دیکتاتور ایران مبارزه کنید...»

 

البته شیخ محمود شلتوت به این اعلامیه اکتفا نکرد و در حمایت از روحانیت ایران، تلگراف هایی نیز به آیت الله حکیم و آیت الله میلانی ارسال کرد. وی همچنین در این راستا، ضمن ارسال تلگرافی به پاپ، اقدامات رژیم شاه در ایران را مورد نکوهش قرار داد.[14] اعلامیه شیخ شلتوت بازتاب جهانی داشت و خبرگزاری های مختلف در سطح جهان به آن اشاره کردند؛ به عنوان مثال خبرگزاری آلمان در 11 ژوئن (21 خرداد) خبر اعتراض شیخ شلتوت را گزارش داد و نوشت: «شیخ شلتوت امروز اقدامات مقامات ایران علیه رهبران مذهبی آن کشور تقبیح کرد. او اعلام کرد روحانیون ایران به جرم اجرای تعالیم اسلام مورد شکنجه و بدرفتاری قرار گرفته اند. او اقدامات دولت ایران را تجاوز به حقوق انسان خواند و مسلمان همه ی کشورها را به کمک برای حفظ جان رهبران مذهبی ایران دعوت کرده است...»[15]

 

مقامات رژیم شاه در واکنش به مواضع شیخ شلتوت تلاش کردند، در یک گزارش ساختگی، نشان دهند که مواضع وی بازتاب سیاست های جمال عبدالناصر باشد و دیگر علمای مصر با شیخ شلتوت مخالف هستند. اما واقعیت آن است که بازتاب جهانی مواضع شیخ شلتوت آن ها را به هراس افکنده بود.

 

در نهایت، واکنش علما و روحانیون داخل ایران به دستگیری امام و فجایع 15 خرداد که از حمایت و همراهی علمای شیعه و مسلمان خارج از کشور نیز برخوردار بود نتیجه داد و رژیم شاه را مجبور به عقب نشینی کرد.

 

فرجام

 

قیام 15 خرداد 1342 نقطه عطفی در جنبش های تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام به شمار می رود. دستگیری امام خمینی(ره)، سرکوب شدید این قیام و موج های گسترده دستگیری روحانیون و نیروهای مذهبی حاکی از تلاش های رژیم برای خاموش کردن شعله های نهضت امام خمینی(ره) بود؛ اما این اقدامات رژیم با واکنش شدید علما، روحانیون، مراجع و حوزه های علمیه داخل و خارج کشور مواجه شد و نتیجه ای معکوس به بار آورد؛ چرا که نه تنها رژیم در مقابل اقدامات علما مجبور به عقب نشینی شد، بلکه این مبارزه تجربه گران قدری به دست داد که با رهبری امام خمینی(ره) تداوم یافت و به انقلاب اسلامی ختم شد.*

 

 

پی نوشت ها

[1]- عبدالوهاب فراتی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی، از مرجعیت امام خمینی تا تبعید، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1379، ص 131.

[2]- کلر بریز و پیر بلانشه، ایران، انقلاب به نام خدا، ترجمه ی قاسم صفوی، تهران، انتشارات سحاب، 1358، ص 56.

[3]- غلامرضا سلیمانی، مهاجرت سال 1342ه.ش. علما به تهران و تلاش برای آزادی حضرت امام خمینی، پانزده خرداد،دوره ی اول،تابستان و پاییز1376، شماره ی 26و27، ص 196.

[4]- حسن شمس آبادی، مهاجرت آیت الله میلانی به تهران؛فصلی نو در حیات سیاسی ایشان، فصلنامه ی مطالعات تاریخی،تابستان1387،شماره ی21، ص 44.

[5]- آیت الله العظمی سید محمدهادی میلانی، ج 1، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران، 1380، ص 113.

[6]- غلامرضا جلالی و دیگران، تقویم تاریخ خراسان از مشروطه تا انقلاب اسلامی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1377، ص 185

[7]- ابوالفتح مؤمن، درآن هوای گرگ ومیش، دستگیری امام خمینی (ره) ومهاجرت علمابه تهران درسال1342 ش، زمانه (ماهنامه ی اندیشه و تاریخ سیاسی ایران معاصر)،خرداد 1382، شماره ی 9، ص 30.

[8]- مؤمن، همان، ص 26.

[9]- حسن شمس آبادی، مواضع شیخ محمود شلتوت در قیام پانزده خرداد، اندیشه ی تقریب،بهار1387، شماره ی1، ص 116.

[10]- سیف الله رنجبر،15خردادازدیدگاه رسانه های خارجی، فصلنامه ی مطالعات تاریخی،بهار 1384،شماره ی7، ص 187.

[11]- ناصر باقری بیدهندی، نجوم امت21(زندگی مرحوم آیت الله حکیم)، نورعلم،دی 1366، شماره ی24، ص 72.

[12]- ناصرالدین انصاری قمی، نجوم امت حضرت آیت الله العظمی حاج سید ابوالقاسم خویی، نورعلم، مهر و آبان 1371، شماره ی  47، ص 87.

[13]- شمس آبادی، مواضع شیخ محمودشلتوت در قیام پانزده خرداد، همان، ص 116 و 117.

[14]- همان، ص 119 و 120.

[15]- رنجبر، همان، ص 188.

 

برچسب ها : افکار نیوز-سیاسی
دیدگاهی بنویسید

با استناد به ماده 74 قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382/10/17 مجلس شورای اسلامی و با عنایت به اینکه سایت خبرخون مصداق بستر مبادلات الکترونیکی متنی، صوتی و تصویر می باشد، مسئولیت نقض حقوق تصریح شده مولفان در قانون فوق از قبیل تکثیر، اجرا و توزیع و یا هر گونه محتوای خلاف قوانین کشور ایران بر عهده منبع خبر و کاربران است